Жанар-жағармай материалдарының шығынын ҚР Үкіметінің 2009 жылғы 11 тамыздағы № 1210 қаулысы нормалайды. Мемлекеттік органдар оларды тікелей қолданады, ал бизнес сол формулаларға, көлік паспортына және бақылау өлшеміне сүйеніп, өз нормаларын басшының бұйрығымен бекітеді.
ЖЖМ шығыны немен реттеледі
Негізгі құжат Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 11 тамыздағы № 1210 қаулысы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары үшін жанар-жағармай материалдары шығыстарының нормаларын және автокөлікті ұстауға арналған шығыстарды бекіту туралы», ол 2014 жылғы 12 наурыздағы № 228 қаулының редакциясында қолданылады.
Ресми түрде құжат мемлекеттік органдар үшін міндетті, ал ұлттық компаниялар мен әкімдіктерге ұсынылған. Іс жүзінде коммерциялық ұйымдар да осы құжатты негізге алады: ол формулаларды, модельдер бойынша анықтамалық шамаларды, қысқы және қалалық үстемелерді береді. Компания өз мәндерін басшының бұйрығымен бекітеді.
Нормаланатын шығын неден құралады:
- Нб: нақты модельдің жүрісіне арналған базалық шама;
- Нтр: көлік жұмысына, яғни тасылған тонна-шақырымға кететін шығын;
- Ндо: қосымша жабдықтың жұмысына кететін шығын, мейлі ол жылытқыш, кран немесе сорғы болсын;
- Нср: қозғалыс кезінде арнайы жұмыс орындағандағы жүріске кететін шығын;
- Ki: пайдалану жағдайларына түзету коэффициенттері.
Көлік жұмысына кететін шығын бүкіл республика үшін бірдей белгіленген: бензин 2,0 л/100 ткм, дизель отыны 1,3 л/100 ткм, сұйытылған мұнай газы 2,5 л/100 ткм, сығылған табиғи газ 2,0 м³/100 ткм, газдизель 1,2 м³ және 0,25 л.
Көлік тізбеде жоқ: не істеу керек
Қаулыдағы модельдер тізбесі өткен жылдардың техникасымен аяқталады, сондықтан жаңа көлікке есептік шама басқаша белгіленеді. Құжаттың 3-тармағы оны техникалық құжаттамадан немесе зауыттық сынақтар негізінде берілген зауыт-дайындаушының ақпаратынан алуға тікелей рұқсат береді.
- Өндірушінің құжаттамасынан немесе оның ресми өкілінің хатынан паспорттық шығынды аласыз.
- Бақылау өлшемін жүргізіп, актіні ресімдейсіз: ол сіздің пайдалану жағдайыңыздағы санды растайды.
- Ұйым бойынша бұйрық шығарасыз: модель, мемлекеттік нөмір, базалық шама, қолданылатын үстемелер тізбесі және олардың қолданылу кезеңі.
- Уақытша мән екі жылға дейін қолданылады, қажет болса түзетіліп, кейін тұрақтыға айналады.
Бақылау өлшемі: қалай дұрыс жүргізу керек
Өлшем бекітілген сан тексеріске де, жүргізушімен дауға да төтеп беруі үшін керек. Тәртібі қарапайым, бірақ тәртіпті талап етеді.
- Көлік техникалық жағынан жарамды, шиналар нормаға сай үрленген, артық жүк алынған немесе актіде тіркелген.
- Бак толық құйылады, одометр көрсеткіштері актіде тіркеледі.
- Бағыт пен жағдай сипатталады: қала немесе трасса, жүкті немесе бос, ауа температурасы.
- Жүрістен кейін бак қайта толық құйылады, көлем чек бойынша тіркеледі.
- Комиссия актіге қол қояды: шығын, жағдай, күні, қатысушылар.
Парк үшін қолмен емес, отын деңгейі датчигінің деректері бойынша өлшеген сенімдірек: жүйе сол кезеңдегі құю көлемін де, жүрісті де, қозғалтқыштың жұмыс уақытын да көрсетеді.
Бұйрыққа не жазу керек
Анықтамалық санды компанияңыз үшін міндетті санға тек бұйрық айналдырады. Ол төрт сұраққа жауап беруі керек: неге, қанша, қайдан алынды және қашан қолданылады.
Міндетті бөліктер
- Техника тізбесі. Маркасы, моделі, мемлекеттік нөмірі, отын түрі. «Жүк көліктері» деген топпен емес, жол-жолымен.
- Базалық шама. 100 шақырымға немесе арнайы техника үшін моторсағатқа литр.
- Негіздеме. Қаулыға, көлік паспортына немесе бақылау өлшемінің актісіне сілтеме.
- Үстемелер. Қайсысы, қандай мөлшерде және қай кезеңде қолданылады: күндері көрсетілген қысқы, қалалық, биіктік.
- Жауаптылар. Шығынды кім есептейді, жол парақтарын кім тексереді, артық шығынды кім бекітеді.
- Қолданылу мерзімі. Бұйрық қай күннен бастап қолданылады және қашан қайта қаралады.
Әр көлік бойынша есептеу кестесі бөлек қосымша ретінде беріледі. Бұл бухгалтерияны қолмен қайта есептеуден құтқарады және тексерушіге «сан қайдан шықты» деген сұраққа дайын жауап береді.
Тізбеден тыс көлік үшін есеп мысалы
Қаулының кестелерінде жоқ ер-тоқымды тартқышты алайық. Өндірушінің құжаттамасы бойынша жарақталған күйдегі паспорттық шығыны 29,5 л/100 км. Қарағанды облысы бойынша, қыста жұмыс істейді.
- Паспорттық шаманы аламыз: 29,5 л/100 км.
- Бақылау өлшемін жүргіземіз: жүксіз бағытта 31,2 л/100 км.
- Актіде жағдайды тіркейміз: трасса, температура минус 12, бос рейс.
- Бұйрықпен 31,0 л/100 км базалық шаманы үстемелерімен бекітеміз: қыс 1 қарашадан 31 наурызға дейін 15 %-ға дейін, көлік жұмысы 100 тонна-шақырымға 1,3 л.
Қазақстан өңірлері бойынша қысқы кезеңдер
Үстеме жыл бойы емес, қаулының 10-кестесінде бекітілген күнтізбелік мерзімде қолданылады. Оларды бұйрыққа көшіріп жазады, әйтпесе бухгалтерия коэффициентті мамырда қолданып, тексеріс кезінде сұрақ алады.
| Аймақ | Өңірлер | Кезең | Коэффициент |
|---|---|---|---|
| А | Жамбыл, Маңғыстау, Түркістан облыстары | 15 қарашадан 15 наурызға дейін | 5 %-ға дейін |
| B | Алматы, Атырау, Қызылорда облыстары | 1 қарашадан 31 наурызға дейін | 10 %-ға дейін |
| C | Ақмола, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Батыс Қазақстан облыстары | 1 қарашадан 31 наурызға дейін | 15 %-ға дейін |
Астана мен Алматы үшін коэффициент қала орналасқан облыс бойынша алынады. Мұндағы «дейін» деген сөз формальдық емес: жағдай жұмсағырақ болса, компания азырақ шаманы қолдануға құқылы, бұл да бұйрықпен тіркеледі.
Есептен шығару есепте қалай көрінеді
Отын сатып алынғанда қор ретінде кірістеледі және пайдаланылуына қарай шығынға есептен шығарылады. Негіз жол парағы болып табылады, ал көлем бекітілген шама шегінде нақты дерек бойынша алынады.
- Чек немесе корпоративтік карта бойынша құю ЖЖМ қоймасына немесе жүргізушінің есеп беруіне түседі.
- Ай қорытындысы бойынша жол парақтары жиналып, әр көлік бойынша нақты шығын есептеледі.
- Нақты шығын бұйрық бойынша есептік шығынмен салыстырылады.
- Есеп шегіндегі отын шығынға жатқызылады, артық шығын бөлек талданады.
- Үнем қалдықта қалып, келесі кезеңге өтеді, автоматты түрде сыйақыға айналмайды.
Салықтық мағынасы қарапайым: шегерімге құжатпен расталған және қызметке байланысты отын жатады. Сатып алынған көлем мен расталған көлем арасындағы алшақтықты тексеріс кезінде бірінші кезекте іздейді.
Сандарды қашан қайта қарау керек
- Маусым ауысты. Қысқы үстемелер бұйрықтағы күнтізбе бойынша қосылады және өшіріледі.
- Бағыттар өзгерді. Парк қалалық таратудан қалааралыққа ауысты: есеп екі жаққа да өзгереді.
- Көлік жөндеуден өтті немесе 100 мыңнан астам жүрді. Нақты шығын өседі, құжатпен расталса, бұл қалыпты.
- Мониторинг деректері пайда болды. Жүйе екі-үш ай жұмыс істегеннен кейін көліктің сіздің жағдайыңыздағы шығыны көрінеді, сан даумен емес, фактімен нақтыланады.
Шығынды алып тастауға себеп болатын қателер
- Бұйрық бар, бірақ онда нақты көліктер мен сандардың негіздемесі жоқ.
- Үстемелер жыл бойы, жазды қоса қолданылады.
- Нақты шығын әрдайым есептікке тура тең: мұндай болмайды, бұл сәйкестендіру сияқты көрінеді.
- Артық шығын түсіндірмесіз және ұстаусыз үнсіз есептен шығарылады.
- Бақылау өлшемі жарамды көлікте жазда жүргізіліп, бүкіл паркке жыл бойы қолданылады.
ЖЖМ есепте қалай есептен шығарылады
Есептен шығару нақты шығын бойынша, бірақ бұйрықпен бекітілген шамадан аспай жүргізіледі. Негіз спидометр көрсеткіштері мен отын қозғалысы бар, құюға арналған чектер мен жүкқұжаттармен расталған жол парағы болып табылады.
| Құжат | Нені растайды |
|---|---|
| Нормалар туралы бұйрық | Әр модель бойынша есептік шаманы және қолданылатын үстемелерді |
| Бақылау өлшемінің актісі | Тізбеден тыс көліктер үшін санның негізділігін |
| Жол парағы | Ауысымдағы жүрісті, бағытты, қалдықтар мен құюды |
| АЖҚС чектері мен жүкқұжаттары | Сатып алынған отынның көлемі мен құнын |
| Мониторинг жүйесінің есебі | Нақты жүрісті, моторсағатты, құю мен ағызуды |
Артық шығын не пайдалану жағдайларымен негізделіп, қосымша үстемемен ресімделеді, не кінәліден ұсталады. Оны жай ғана шығынға жатқызуға болмайды: мұндай шығынды тексеріс кезінде алып тастайды.
Есеп пен мониторинг қай жерде түйіседі
Есеп «қанша болуы керек» деген сұраққа, мониторинг жүйесі «іс жүзінде қанша болды» деген сұраққа жауап береді. Екі сан да болғанда, жүргізушімен әңгіме мінез туралы дауға айналмайды.
Кезеңдегі отын есебі құюды көлемі мен орнымен, құюдан тыс деңгейдің түсуін, моторсағат пен бос жүрісті көрсетеді. Бұл деректер жол парағын жабады және көлік нақты жағдайда тұрақты түрде көбірек жейтін болса, бұйрықты қайта қарауға негіз береді.
Шығынды формулалар бойынша қалай есептеу керектігі отын шығынын есептеу туралы мақалада талданған. Әр рейске қандай құжаттар керектігі жол парағы туралы материалда сипатталған.
Жиі қойылатын сұрақтар
Жеке компаниялар 1210 қаулыдағы нормаларды қолдануға міндетті ме?
Құжат тікелей мемлекеттік органдар үшін міндетті, қалғандарына ұсынылған. Компаниялар өз мәндерін басшының бұйрығымен бекітеді, бірақ осы қаулының формулалары мен коэффициенттерін негізге алады: сонда есеп тексеріс кезінде негізді көрінеді.
Тізбеде жоқ көлікке норманы қалай белгілеу керек?
Құжаттың 3-тармағы бойынша базалық шама техникалық құжаттамадан немесе зауыт-дайындаушының ақпаратынан алынады. Қосымша бақылау өлшемі жүргізіліп, нәтиже бұйрықпен бекітіледі. Уақытша мән екі жылға дейін қолданылады.
Нормадан тыс отынды есептен шығаруға бола ма?
Тек артық шығын негізделген болса: үстемелер қолданылған пайдалану жағдайларымен, қосымша жабдықтың жұмысымен, құжатпен расталған мән-жайлармен. Негізсіз артық шығын кінәлі адамға жатқызылады.
Қазақстанда қандай үстемелерге рұқсат етілген?
Аймаққа байланысты 15 %-ға дейін климаттық, халқы миллионнан асса 10 %-ға дейін қалалық, үш мың метрден жоғары 20 %-ға дейін биіктік үстемелері, сондай-ақ жұмыстың ерекше жағдайларына түзетулер. Қала сыртында жақсы жолмен жүргенде, керісінше, есеп 15 %-ға дейін азаяды.
Отын шығыны нормалары туралы бұйрықта не болуы керек?
Мемлекеттік нөмірлері көрсетілген техниканың жол-жолымен тізбесі, 100 шақырымға немесе моторсағатқа базалық шама, санның негіздемесі, қолданылу кезеңдері көрсетілген үстемелер, жауапты адамдар және бұйрықтың қолданылу мерзімі. Әр көлік бойынша есеп қосымшаға шығарылады.
Бекітілген сандарды қашан қайта қарау керек?
Маусым ауысқанда, бағыттар өзгергенде, жөндеуден немесе үлкен жүрістен кейін, сондай-ақ екі-үш айлық мониторинг деректері жиналғанда: олар сіздің жағдайыңыздағы нақты шығынды көрсетеді.
Тексеріс кезінде нақты шығынды не растайды?
Спидометр көрсеткіштері мен отын қалдығы бар жол парағы, құюға арналған чектер мен жүкқұжаттар, басшының бұйрығы және бақылау өлшемінің актісі. Мониторинг жүйесінің есебі бұл құжаттарды алмастырмайды, бірақ сандарды растап, жазып қою туралы сұрақтарды жояды.