Негізгі формула біреу: литрді жүріске бөліп, жүзге көбейтеміз. Одан әрі егжей-тегжей басталады: жүк көлігінің нормасына көлік жұмысы қосылады, арнайы техника моторсағатпен есептеледі, ал қыста және тауда норма ҚР Үкіметінің қаулысында жазылған пайызға өседі.
Бірінші тәсіл: нақты құю және жүріс бойынша
Көліктің іс жүзінде қанша жейтінін білудің ең әділ тәсілі. Бакты толығымен құйып, тәуліктік жүрісті нөлге қойыңыз, бір ауысым немесе апта жүріп, қайта толық құйып, қанша литр кіргенін қараңыз.
Тәсіл бір көлік пен қысқа кезеңге жарайды. Жиырма бірлік паркте ол қолмен толтырылатын кестеге айналады, онда кімнің және қашан отын құйып алғанын ұстау мүмкін емес.
Екінші тәсіл: 100 шақырымға норма бойынша
Жоспарлы шығын мен есептен шығарылатын сома осылай есептеледі. Норма көлік паспортынан алынады немесе ұйым бойынша бұйрықпен бекітіледі.
Литрді бағаға көбейтсеңіз, ақша шығады. Литрі 345 теңге болса, бұл бір көлік бойынша 552 000 теңге. Бүкіл парк бойынша бірден есептеу басты беттегі калькуляторда ыңғайлы.
Үшінші тәсіл: Қазақстан нормалары бойынша, көлік жұмысымен
Жүк көліктері үшін жүрістің өзі жеткіліксіз: жүк тиелген көлік бос көліктен көп жейді. ҚР Үкіметінің 2009 жылғы 11 тамыздағы № 1210 қаулысы базалық нормаға тасылған тонна-шақырымға кететін литр қосылатын формуланы белгілейді.
Көлік жұмысына арналған нормалар бүкіл республика үшін бірдей: бензин 100 тонна-шақырымға 2,0 л, дизель отыны 1,3 л, сұйытылған мұнай газы 2,5 л, сығылған табиғи газ 2,0 м³, газдизель 1,2 м³ және 0,25 л.
Түзетулер: қыс, қала және тау қанша қосады
Коэффициенттер өзара қосылады, ал қосынды формулаға Ks ретінде қойылады.
| Жағдай | Үстеме |
|---|---|
| Қыс, А аймағы: Жамбыл, Маңғыстау, Түркістан облыстары | 5 %-ға дейін, 15 қарашадан 15 наурызға дейін |
| Қыс, B аймағы: Алматы, Атырау, Қызылорда облыстары | 10 %-ға дейін, 1 қарашадан 31 наурызға дейін |
| Қыс, C аймағы: Ақмола, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Батыс Қазақстан | 15 %-ға дейін, 1 қарашадан 31 наурызға дейін |
| Халқы 1 млн адамнан асатын қала | 10 %-ға дейін |
| 600 мыңнан 1 млн-ға дейінгі қала | 8 %-ға дейін |
| Теңіз деңгейінен 500-ден 1000 м-ге дейінгі биіктік | 5 %-ға дейін |
| 1000-нан 1500 м-ге дейінгі биіктік | 8 %-ға дейін |
| Қала сыртындағы жабыны жақсы трасса | 15 %-ға дейін азайту |
Астана мен Алматы үшін қысқы коэффициент қала орналасқан облыс бойынша алынады.
Қаулының өзіндегі мысал
ГАЗ-31029 автомобилі Алматыда такси болып жұмыс істейді, қаңтарда бір ауысымда 280 шақырым жүрді. Базалық норма 13,0 л/100 км. Үстемелер мынадай: миллионнан асатын қала 10 %, 500-ден 1000 метрге дейінгі биіктік 5 %, қыс 8 %. Түзетулер қосындысы Ks = 23 %.
Өздігінен аударғыштар: көлік жұмысы басқаша есептеледі
Өздігінен аударғыш жүкті біркелкі иінмен емес, циклмен тасиды: жүкпен рейс, бос рейс, әр түсіруде шанақты көтеру. Сондықтан қаулы олар үшін бөлек (4) формуланы береді, онда базалық норма көлік жұмысын ескереді, ал шығынға әр сапарға кететін литр қосылады.
Карьерге арналған практикалық қорытынды: сапар неғұрлым көп болса, шығын шақырымнан гөрі циклге соғұрлым көбірек тәуелді. Ведомоста 24 рейс тұрып, трек бойынша 18 болса, отындағы айырма дәл алты сапардан шығады.
Автобустар: салон жылытқышы қосылады
Автобустарға (2) формула қолданылады: жүріске кететін шығынға салонның штаттық жылытқышының жұмысы қосылады.
Қыста жылытқыш шығынның едәуір бөлігін береді, оны ескермесеңіз, жүргізуші үнемі «артық шығында» болады. Жұмыс сағаттары жол парағынан немесе қосымша жабдықты бақылау қосылған болса, мониторинг есебінен алынады.
Арнайы техника: шақырымның орнына моторсағат
Экскаватор ауысымда бір шақырым жүріп, алпыс литр жағуы мүмкін. Мұндай техниканы жүріс бойынша есептеудің мағынасы жоқ, сондықтан шығын қозғалтқыштың жұмыс сағатына және орындалған жұмыс бірлігіне нормаланады: бір текше метр топырақ, бір тонна тиелген материал, кранның бір циклі.
Моторсағат техниканың штаттық есептегішінен немесе от алдыруға және CAN-шинаға қосылған трекерден алынады. Екінші нұсқа дәлірек: ол жүктемедегі жұмысты бос жүрістен бөледі, ал арнайы техникада бос жүріс көбіне ауысымның үштен бірін алады.
Он көліктік парк бойынша есеп мысалы
Аралас дистрибуция паркін алайық: бес шағын жүк фургоны және бес орташа жүк көлігі. Есептегі дизель бағасы литріне 345 теңге, жүріс айлық орташа.
| Топ | Норма, л/100 км | Айлық жүріс, км | Литр | Ақша, ₸ |
|---|---|---|---|---|
| Фургондар, 5 көлік | 14 | бір көлікке 4 500 | 3 150 | 1 086 750 |
| Жүк көліктері, 5 көлік | 26 | бір көлікке 6 000 | 7 800 | 2 691 000 |
| Барлығы | 52 500 | 10 950 | 3 777 750 |
Енді Алматы облысы үшін 10 % қысқы үстемені және Алматы үшін 10 % қалалық үстемені қосайық: жиынтық 20 % түзету 10 950 литрді 13 140-қа айналдырып, есепке айына шамамен 755 мың теңге қосады. Норма асырылған ба, әлде төмендетілген бе деген мәңгілік дау дәл осы соманың айналасында жүреді.
Өз паркіңіз бойынша сандарды шамалап, шығынды 10 немесе 20 пайызға азайту қанша беретінін басты беттегі калькулятордан көруге болады.
Деректерді қайдан алу керек: үш дереккөз және олардың дәлдігі
| Дереккөз | Не береді | Әлсіз жері |
|---|---|---|
| Спидометр және чектер | Жүріс және сатып алу көлемі | Адам толтырады, ағызу мен толық құймауды көрмейді |
| CAN-шина | Басқару блогының деректері бойынша штаттық шығын | Бактағы нақты көлемді емес, өндірушінің есебін көрсетеді |
| Отын деңгейі датчигі | Бактағы нақты деңгей, құю мен ағызу | Бакты белгілеуді қажет етеді, әйтпесе литр шартты |
Күшті байланыс екінші және үшінші дереккөзден шығады: CAN «қанша жақты» деген сұраққа жауап береді, деңгей датчигі қанша құйылғанын және қанша жоғалғанын көрсетеді. Жеке-жеке алғанда әрқайсысы суреттің жартысын ғана көрсетеді.
Есептеудегі жиі қателер
- Бір бак бойынша өлшеу. Бір құю ештеңені дәлелдемейді: бірдей жағдайдағы кезеңдік серия керек.
- Қала мен трассаны араластырады. Олардың айырмасы шығынның төрттен біріне жетеді, сондықтан нормалар бөлек беріледі.
- Бос жүрісті ұмытады. Шығын бар, жүріс жоқ, ал шақырым бойынша формула оны көрмейді.
- Паспорттағы шығынды норма ретінде алады. Зауыттық сан сіздің бағытыңызда қыста емес, зертханалық циклде алынған.
- Жылдық орташа бойынша есептейді. Маусымдық ерекшелік өшеді, қыстағы артық шығын ұрлық сияқты көрінеді, ал жаздағы үнем ағызуды жасырады.
Нақты шығын неге нормадан ауытқиды
Норма сипатталған жағдайдағы жарамды көлікті сипаттайды. Норма мен нақты шығынның айырмасы отын бақылауы дәл соның үшін орнатылады.
- Бос жүріс. Қозғалтқыш жұмыс істейді, шақырым жүрмейді: тиеу, күту, қыста жылыту.
- Жүргізу мәнері. Кенет үдеу мен тежеу CAN-шинадан көрінетін қосымша шығын береді.
- Техникалық жағдай. Бітелген сүзгі, жел кеткен шиналар, тозған форсунка.
- Құю бекетінде толық құймау. Чек 200 литрге, бакқа 185 кірді.
- Ағызу. Деңгей тұрақта немесе қозғалыс кезінде қозғалтқыш жұмсамай-ақ түседі.
Алғашқы үш себеп моторсағат пен жүргізу мәнері бойынша есептерде көрінеді. Соңғы екеуі тек отын деңгейінің графигінен және тек бак белгіленген болса көрінеді: датчик бағанның биіктігін өлшейді, ал оны литрге тарировка кестесі аударады. Нормалау мен есептен шығару тәртібі ҚР-дағы шығын нормалары туралы мақалада, ал сандар түсетін құжат жол парағы туралы материалда сипатталған.
Жиі қойылатын сұрақтар
100 км-ге отын шығынын қалай есептеу керек?
Құйылған литрді жүрілген шақырымға бөліп, жүзге көбейтіңіз. Мысалы, 480 шақырымға 62 литр 12,9 л/100 км береді. Дұрыс нәтиже үшін өлшеудің басында және соңында бакты толық құйыңыз.
Қазақстанда отын шығынының қандай формуласы қолданылады?
Жеңіл көліктер үшін: Q = 0,01 × Нб × L × (1 + 0,01 × Ks), мұнда Нб базалық норма, L жүріс, Ks түзетулердің пайызбен қосындысы. Жүк көліктері үшін бұған көлік жұмысына кететін литр қосылады. Формулалар ҚР Үкіметінің 2009 жылғы 11 тамыздағы № 1210 қаулысында бекітілген.
Қыста қанша қосу керек?
№ 1210 қаулы бойынша үстеме климаттық аймаққа байланысты: оңтүстікте 5 %-ға дейін, Алматы, Атырау және Қызылорда облыстарында 10 %-ға дейін, солтүстік және шығыс өңірлерде 15 %-ға дейін. Қолдану кезеңі де белгіленген: 1 немесе 15 қарашадан 15 немесе 31 наурызға дейін.
Жүрмейтін дерлік арнайы техниканың шығынын қалай есептеу керек?
Шақырым бойынша емес, моторсағат пен жабдық жұмысы бойынша. Арнайы автомобильдердің формулаларында қосымша жабдықтың жұмысына кететін норма және оның жұмыс уақыты бөлек ескеріледі.
Өздігінен аударғыштың шығынын қалай есептеу керек?
№ 1210 қаулының (4) формуласы бойынша: базалық норма көлік жұмысын қамтиды, оған жүкпен әр сапарға кететін шығын қосылады. Қысқа иінде шығын шақырымнан гөрі рейс санына көбірек тәуелді.
CAN-шина бойынша шығын деңгей датчигінің көрсеткішінен немен ерекшеленеді?
CAN борттық компьютердің есебін береді: қозғалтқышқа қанша отын берілді. Деңгей датчигі бакта физикалық түрде не болып жатқанын көрсетеді: құю, деңгейдің түсуі, қалдық. Ағызу тек датчиктен, ал қозғалтқыштың артық шығыны CAN-нан көрінеді.
Нақты шығын неге нормадан жоғары?
Көбіне бос жүріс, жүргізу мәнері және көліктің техникалық жағдайы себеп болады. Айырма үлкен болып, сақталып тұрса, себепті құю мен ағызудан іздейді: бак белгіленген болса, бұл отын деңгейінің графигінен көрінеді.